Przyczyny, przebieg, skutki

Grudzień 1970 r. – luty 1971 r. – decyzje nowego pogrudniowego kierownictwa PZPR o wycofaniu się z podwyżki cen, która była przyczyną strajków w grudniu 1970 r. i o „zamrożeniu” na dwa lata cen podstawowych artykułów żywnościowych. W następnych latach utrzymywano ceny artkułów żywnościowych na tym samym poziomie z przyczyn politycznych.

Październik 1972 r. – w związku z podwyżką opłat pocztowych i telekomunikacyjnych oraz zbliżaniem się do końca dwuletniego terminu uchwały o zamrożeniu cen przez Polskę przetoczyła się fala pogłosek o podwyżce, a ludzie ruszyli do sklepów. Obawy rozwiała dopiero zapowiedź przedłużenia okresu zamrożenia cen do końca 1973 r.

1973 r. – początek zaplanowanych działań „drenażowych”, m.in. sprzedaży po wyższych cenach rynkowych „nowości” i artykułów z importu. Powstały dwa projekty podwyżki cen żywności, ale odłożono je z powodu obaw  przed decyzją, przez którą kilka lat wcześniej upadła ekipa Gomułki.

Wrzesień 1973 r. – wzrost napięcia związany z upływaniem roku od obwieszczenia decyzji o przedłużeniu okresu zamrożenia cen. Punktem kulminacyjnym była I Krajowa Konferencja PZPR, która położyła kres obawom o podwyżkę.

Koniec 1974 r. – komunikat o utrzymaniu cen detalicznych podstawowych artykułów żywnościowych na niezmienionym poziomie również w 1975 r.

1975 r. – coraz częstsze kuluarowe rozmowy członków kierownictwa na temat podwyżki. Finansowe konsekwencje podwyżki, bez rozstrzygania o ostatecznym kształcie, uwzględniono w przygotowywanym planie gospodarczym na lata 1976–1980. W kierownictwie funkcjonowały dwa zespoły: pierwszy, złożony z członków najwyższego kierownictwa i drugi, przygotowujący konkretne rozwiązania pod nadzorem wicepremiera Tadeusza Pyki.

Wrzesień–grudzień 1975 r. – w wytycznych przed VII Zjazdem PZPR pojawiła się zapowiedź zmian w konstytucji PRL, które zaakceptowano w czasie Zjazdu.

Grudzień 1975 r. – propozycje zmian w konstytucji wzbudziły zdecydowany sprzeciw w wielu środowiskach. Setki osób podpisało zbiorowe i indywidualne listy protestacyjne. Najbardziej znane były List 59 (podpisany przez 66 osób, m.in. Stanisława Barańczaka, Zbigniewa Herberta, Stefana Kisielewskiego, Jacka Kuronia, Adama Michnika, Jana Olszewskiego, Antoniego Słonimskiego, Wisławę Szymborską, ks. Jana Zieję) i List 101. Protesty odegrały ważną rolę w formowaniu nowej opozycji, sprzyjając konsolidacji i nawiązaniu współpracy przez nawet odległe ideowo środowiska.

Grudzień 1975 r. – w czasie VII Zjazdu PZPR z ust Gierka i Jaroszewicza pada zawoalowana, ale czytelna dla społeczeństwa zapowiedź zakończenia utrzymywania cen na tym samym, „zamrożonym” poziomie.

Styczeń 1976 r. – w środowisku akademickim listy otwarte w obronie represjonowanych studentów Stanisława Kruszyńskiego i Jacka Smykały.

Styczeń, luty, kwiecień, maj 1976 r. – wyraźne narastanie nierównowagi rynkowej. W wielu miastach przed sklepami mięsnymi na wiele godzin przed otwarciem tworzyły się długie kolejki.

10 Lutego 1976 r. – Sejm, przy jednym głosie wstrzymującym się (Stanisława Stommy z koła poselskiego „Znak”), przyjął poprawki do konstytucji. Protesty wpłynęły na złagodzenie ostatecznej wersji przyjętych przepisów.

21 marca 1976 r. – wybory do Sejmu i wojewódzkich rad narodowych.

Kwiecień 1976 r. – protokołowane rozmowy Jaroszewicza i Pyki w roli protokolanta z członkami Biura Politycznego, Sekretariatu KC i rządu, w czasie których przedstawiano założenia podwyżki. Ostatecznie największy wpływ na kształt podwyżki miał premier Piotr Jaroszewicz.

Kwiecień 1976 r. – w ramach wstępnych działań osłonowych przygotowano modyfikację systemu płac i norm w przemyśle maszynowym, która miała objąć 1,5 mln osób.

Maj 1976 r. – anonimowi autorzy ogłosili program Polskiego Porozumienia Niepodległościowego – ośrodka niezależnej, pogłębionej myśli programowej. Pomysłodawcą jego utworzenia był Zdzisław Najder. Oprócz niego w zespole koordynującym prace znaleźli się Andrzej Kijowski, Jan Olszewski i Jan Józef Szczepański.

Początek czerwca 1976 r. – w Wydziale Prasy, Radia i Telewizji KC spotkanie z redaktorami naczelnymi i publicystami, na którym omówiono założenia kampanii propagandowej towarzyszącej wprowadzeniu podwyżki. Rezultatem „publicystyki wyprzedzającej” były wiadomości, komentarze i teksty o charakterze ekonomicznym w prasie, radiu i telewizji, które miały „przygotować” czytelnika do zaakceptowania podwyżki cen. 

8–9 czerwca 1976 r. – w Komitecie Centralnym seria spotkań z pierwszymi sekretarzami KW, poświęconych założeniom podwyżki i planowi działań w ramach „operacji cenowej”. 

Przed 10 czerwca 1976 r. – wydrukowano i zapakowano pierwszą partię dokumentacji podwyżki.

10 czerwca 1976 r. – minister spraw wewnętrznych gen. Stanisław Kowalczyk podpisał zarządzenie o przeprowadzeniu ćwiczeń „Lato-76”. Powołano sztab MSW, którego kierownikiem został wiceminister gen. Bogusław Stachura. Lokalne sztaby powołano we wszystkich województwach. W zarządzeniu ministra m.in. określone zostały zasady funkcjonowania sztabu, podejmowania decyzji o interwencji oddziałów ZOMO. Podjęto decyzję o niewyposażeniu funkcjonariuszy oddziałów zwartych w broń palną.

11 czerwca 1976 r. – w siedzibie MSW narada kierownictwa resortu i komendantów wojewódzkich milicji na temat „operacji cenowej”.

15 czerwca 1976 r. – posiedzenie Biura Politycznego poświęcone szczegółom organizacyjnym i propagandowym „operacji cenowej”.

Między 15 a 23 czerwca 1976 r. – kilkugodzinna, utrzymywana w tajemnicy wizyta w Moskwie premiera Piotra Jaroszewicza, który przedstawił premierowi Aleksiejowi Kosyginowi założenia operacji.

18 czerwca 1976 r. – Edward Gierek spotkał się z aktywistami Pragi-Południe w warszawskich Zakładach Wytwórczych Urządzeń Telefonicznych, gdzie bez podawania szczegółów gorąco zaapelował o poparcie podwyżki.

1–19 czerwca 1976 r. – Służba Bezpieczeństwa od początku miesiąca odnotowała 36 „sytuacji konfliktowych” w zakładach przemysłowych, m.in. w Zakładach Metalowych im. gen. Waltera w Radomiu. 

21 czerwca 1976 r. – w Komitecie Centralnym narada w kilkusetosobowym gronie (m.in. pierwsi sekretarze KW, wojewodowie, partyjny aktyw wyższego szczebla).

21 czerwca 1976 r. – Rada Ministrów niemal w pełnym składzie ostatecznie zaakceptowała projekt podwyżki. W archiwum zachowały się wszystkie stenogramy posiedzeń rządu w 1976 r., oprócz tego jednego.

22 czerwca 1976 r. – premier Piotr Jaroszewicz podpisał aż 30 zaległych wniosków o zezwolenie na budowę nowych kościołów, co było gestem obliczonym na zyskanie przychylnej neutralności hierarchii kościelnej. 23 czerwca doszło do kilkugodzinnego spotkania Stanisława Kani z sekretarzem Episkopatu Polski bp. Bronisławem Dąbrowskim.

21–23 czerwca – w drukarni „Dom Słowa Polskiego” w Warszawie wydrukowano cenniki artykułów żywnościowych (w nakładzie 200 tys. egz..).

23 czerwca 1976 r. – o godz. 10.00 w całym kraju rozpoczęły się posiedzenia egzekutyw komitetów wojewódzkich, w „ścisłej tajemnicy”, często z udziałem przedstawicieli najwyższych władz partyjnych.

23 czerwca 1976 r. – ok. godz. 14.00 odbyło się 165 „konsultacji sondażowych” z aktywistami PZPR w największych zakładach i wybranych gminach. Chociaż uczestniczyli w nich zaufani ludzie, atmosfera wielu spotkań była napięta.

23 czerwca 1976 r. – w niemal wszystkich województwach w sklepach brakowało mięsa, często nie było wielu innych podstawowych artykułów.

O północy w nocy z 23 na 24 czerwca 1976 r.  – cała dokumentacja podwyżki znalazła się w Piasecznie, skąd o 2.00 wyruszyły konwoje wiozące dokumentację podwyżki do wszystkich województw.

24 czerwca 1976 r. rano – w siedzibach KW odbyły się narady z przedstawicielami lokalnych władz partyjnych i państwowych

24 czerwca 1976 r. – premier Piotr Jaroszewicz przedstawił w Sejmie założenia podwyżki cen.

24 czerwca 1976 r. wieczorem – społeczeństwo dowiedziało się o podwyżce cen z obszernej retransmisji w wieczornym „Dzienniku Telewizyjnym”. Wiele osób wyruszyło do nieliczych otwartych jeszcze sklepów.

25 czerwca 1976

Wczesne godziny poranne – do centrali MSW napływają meldunki o gwałtownym wzroście „nastrojów niezadowolenia”. Od godziny 7.00 odnotowano 54 strajki – m.in. w województwach: stołecznym warszawskim – 9, szczecińskim – 9, elbląskim – 4, gdańskim – 4, łódzkim – 4, płockim – 4 i radomskim 3.

Do godz. 8.00 – do sztabu MSW dotarły informacje o kolejnych 8 strajkach, z tego 2 w Elblągu, kolejnym w Łodzi i Radomiu.

8.45–9.16 – w sztabie MSW w Warszawie określono „sześć głównych rejonów zagrożeń”: ze względu na wyjście poza zakład – Ursus i Radom oraz ze względu na znaczną liczbę strajków – elbląskie, gdańskie, łódzkie i szczecińskie. Po godz. 10.00 uwaga aparatu bezpieczeństwa stopniowo koncentrowała się na Radomiu.

9.55 – szef sztabu MSW gen. Bogusław Stachura zwrócił się do MON o przydzielenie samolotów do przerzucenia do Radomia słuchaczy Wyższej Szkoły Oficerskiej w Szczytnie.

10.10 – 11.05 – ogłoszono alarm w WSO w Szczytnie, a jej słuchaczy zaczęto przerzucać do Radomia. Do miasta skierowano także oddziały ZOMO z Warszawy, Łodzi, Kielc i Lublina. Z magazynów MSW skierowano do Radomia transport 9,6 tys. sztuk pocisków z gazem łzawiącym.

Ok. 12.30 – demonstranci w Radomiu nakłonili I sekretarza KW do przekazania do Warszawy postulatów strajkujących z żądaniem odwołania podwyżki cen. Prokopiak rozmawiał z Janem Szydlakiem, który nie udzielił żadnej odpowiedzi.

13.25 – do sztabu MSW w Warszawie zadzwonił z KC Zdzisław Żandarowski, zaniepokojony informacjami o zagrożeniu I sekretarza KW i demolowaniu radomskiego KW. Po konsultacjach w KW MO w Radomiu zapada decyzja o ewakuacji I sekretarza KW do budynku Komendy Wojewódzkiej MO.

14.30 – komendant wojewódzki MO w Radomiu otrzymał zgodę z Warszawy na użycie jednostek zwartych i uderzenie na demonstrantów. Początek gwałtownych walk ulicznych w Radomiu. Budynek KW PZPR zostaje podpalony.

16.00 – do Radomia zostaje skierowany zastępca komendanta głównego MO gen. Stanisław Zaczkowski, który ok. 18.00 przejął dowodzenie operacją z rąk komendanta wojewódzkiego płk. Mariana Mozgawy. Ok. 21.30 uznano, że opanowano sytuację w śródmieściu, a o 23.00 – w odleglejszych dzielnicach. 

Noc z 25 na 26 czerwca 1976 r. – do północy w Radomiu zatrzymano 275 osób, a do końca 26 czerwca co najmniej 368 osób. Ostatnia informacja Prokuratury Wojewódzkiej z 28 lipca wymienia 645 zatrzymanych. Łączna liczba zatrzymanych w Ursusie wyniosła 194 osoby. W Płocku zatrzymano co najmniej 55 osób. Początek represji – zatrzymanych brutalnie bito na „ścieżkach zdrowia”, karano orzeczeniami kolegiów karno-administracyjnych (3 miesiące aresztu), wreszcie skazywano wyrokami sądów działających w trybie przyspieszonym i zwykłym.

Wieczorem 25 czerwca 1976 r. – premier Piotr Jaroszewicz oddał się do dyspozycji I sekretarza KC Edwarda Gierka, który nie przyjął jego dymisji.

Noc z 25 na 26 czerwca 1976 r. – w Komitecie Centralnym odbyła się narada Gierka z Jaroszewiczem, Babiuchem i Szydlakiem. Zapada decyzja, aby traktować zawieszenie podwyżki jako chwilowe ustępstwo i w nieodległej perspektywie spróbować wprowadzić ją ponownie, czemu miała służyć zmasowana kampania propagandowa.

26 czerwca 1976 r., godz. 10.00 – telekonferencja I sekretarza KC Edwarda Gierka z I sekretarzami KW, zwołana z pominięciem formalnych struktur, w czasie której pada polecenie uruchomienia wielkiej kampanii propagandowej. Jej celem była odbudowa nadszarpniętego autorytetu władz, zmobilizowanie partii i zademonstrowanie jej jedności, siły i oparcia w społeczeństwie oraz spacyfikowanie społecznego niezadowolenia.

26 czerwca 1976 r. – w czasie spotkania Zespołu Prasowego KC wprawiono w ruch kampanię propagandową w prasie, radiu i telewizji, której forpocztą było wyemitowane wieczorem po „Dzienniku Telewizyjnym” przemówienie prezesa Komitetu do Spraw Radia i Telewizji Macieja Szczepańskiego. Tego samego dnia wieczorem odbyły się pierwsze wiece, m.in. w Krośnie, Koszalinie, Bydgoszczy, Włocławku, Toruniu i Łodzi. W Warszawie wiece odbyły się w Hucie Warszawa i Fabryce Samochodów Osobowych.

26 czerwca 1976 r. – początek pracy kolegiów karno-administracyjnych w Radomiu, Warszawie i Płocku.

26 czerwca 1976 r. rano – miał miejsce krótki strajk 85 osób w Zakładzie Oczyszczania Miasta.

 26–27 czerwca 1976 r. – w Radomiu odbyły się procesy w trybie przyspieszonym. Przed sądem stanęło 51 osób.

27 czerwca 1976 r. – spotkanie w budynku KC PZPR z udziałem kierownika sztabu MSW gen. Bogusława Stachury, dyrektora Biura Śledczego MSW płk. Tadeusza Kwiatkowskiego i Stanisława Kani oraz ministra sprawiedliwości Jerzego Bafii i prokuratora generalnego PRL Lucjana Czubińskiego. Kania polecił weryfikację zbyt łagodnych orzeczeń kolegiów i wyroków sądowych i ich zaostrzanie, co też zrealizowano. 

28 czerwca 1976 r. – powołano specjalną komisję partyjno-rządową pod przewodnictwem wicepremiera Franciszka Kaima. Na czele jego zespołu do spraw Radomia stanął minister energetyki i energii atomowej Andrzej Szozda, cieszący się dużym zaufaniem Jaroszewicza. Niezależnie od oficjalnych celów komisji główny ciężar działań skoncentrował się na organizowaniu i nadzorowaniu represji w zakładach pracy. Dyscyplinarne zwolnienia z pracy objęły kilka tysięcy osób.

28 czerwca 1976 r. – początek kampanii propagandowej na łamach prasy. Wielkie wiece w wielu miastach. Wiec na stadionie Dziesięciolecia zgromadził – pod przymusem – nawet 100 tys. osób.

28 czerwca 1976 r. – w Radiu Wolna Europa i BBC ogłoszono list 14 sygnatariuszy Listu 59, w którym upominano się o reformy. 2 lipca poinformowano o dwóch listach podpisanych przez przedstawicieli pokolenia ’68 i studentów związanych z opozycją, w których solidaryzowano się z robotnikami, potępiano kampanię propagandową i represje.

29 czerwca 1976 r. – w Nowotarskich Zakładach Przemysłu Skórzanego „Podhale” w Nowym Targu wybuchł strajk po tym, jak poinformowano robotników, że przyjęli rezolucję z wyrazami poparcia dla kierownictwa, której nikt z nimi nie konsultował. Strajk został zdławiony 30 czerwca 1976 r. pod groźba masowych zwolnień.

30 czerwca 1976 r. – wiec na stadionie klubu sportowego „Radomiak” w Radomiu, będący kulminacją upokorzenia i potępienia miasta przez władze.

29–30 czerwca 1976 r. – w czasie konferencji przywódców europejskich partii komunistycznych w Berlinie sekretarz generalny KC KPZR Leonid Breżniew w bardzo ostrej formie zakazał Gierkowi podejmowania kolejnej próby wprowadzania podwyżki cen w Polsce.

Noc z 30 czerwca na 1 lipca 1976 r. – w radomskim szpitalu wojewódzkim zmarł dwudziestosiedmioletni Jan Brożyna, prawdopodobnie po brutalnym pobiciu przez milicję. Okoliczności tej śmierci nie zostały jednoznacznie wyjaśnione do dzisiaj. 

2 lipca 1976 r. – wiec w katowickim „Spodku” z udziałem Gierka i Jaroszewicza stanowił finał nagonki propagandowej. Przywódca partii odniósł się zaskakująco powściągliwie do przebiegu protestów i ich uczestników, a mówiąc o zawieszonej podwyżce cen odsunął kwestię jej „odwieszenia” w bliżej nieokreślona przyszłość.

5 lipca 1976 r. – w czasie spotkania z przedstawicielami spółdzielców premier Jaroszewicz zapowiedział przygotowanie kolejnego projektu podwyżki cen i przedłożenie go w sejmie, ale w istocie odsunął to w nieokreśloną przyszłość.

5 lipca 1976 r. – gen. Stachura odwołał operację „Lato-76” i uznał ją za zakończoną.

12 lipca 1976 r. – w czasie posiedzenia Bura Politycznego rozpatrywano kolejny projekt ograniczonej podwyżki cen, ale trudno ocenić, na ile realnie rozważano próbę jego wprowadzenia w życie.

Lipiec 1976 r. – załamanie na rynku wewnętrznym.

13 lipca 1976 r. – w wieczornym „Dzienniku Telewizyjnym” zakomunikowano o zmianie cen skupu artykułów rolnych, a sprawę podwyżki cen artykułów żywnościowych rozmyto. Zamiast całościowej „operacji cenowej” zrealizowano jej fragment dotyczący rynku rolnego, mający na celu zwiększenie produkcji rolnej. Komunikat przyczynił się do obniżenia napięcia.

16 lipca 1976 r. – osobisty list kardynała Stefana Wyszyńskiego do Edwarda Gierka informujący o zaniepokojeniu Episkopatu sytuacją w Polsce.

18 lipca 1976 r. – Jacek Kuroń przekazał przez zachodnie agencje prasowe list do Enrico Berlinguera, sekretarza generalnego Włoskiej Partii Komunistycznej, w którym apelował o wstawienie się za polskimi robotnikami. W następnych dniach informowano o kolejnych listach protestujących przeciw represjom. Głośnym echem odbił się zwłaszcza list Jerzego Andrzejewskiego.

17 i 19 lipca, 26 i 27 lipca, 2 i 4 sierpnia, 10–13 sierpnia 1976 r. – pokazowe procesy przed Sądem Wojewódzkim w Radomiu. W czterech sprawach sądzono 25 osób, wytypowanych na prowodyrów wydarzeń. Wśród nich celowo znalazły się osoby z kryminalna przeszłością, co miało uwiarygadniać tezę władz o chuligańskim charakterze protestu.

16–17 i 20 lipca w Warszawie przed Sądem Wojewódzkim toczyła się rozprawa przeciwko robotnikom z Ursusa. Pierwszego dnia procesu na korytarzach zebrało się kilkanaście osób z kręgów opozycyjnych. Spontanicznie zebrano pieniądze i przekazano je rodzinom, wręczono też kwiaty. W czasie spotkania wieczorem 17 lipca z inicjatywy Antoniego Macierewicza rozpoczęła się akcja pomocy rodzinom represjonowanych w Ursusie, do których jeździła grupa harcerzy z „czarnej Jedynki”, czyli 1. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. R. Traugutta.

18 sierpnia 1976 r. – w szpitalu w Krychnowicach zmarł ks. Roman Kotlarz. Powodem śmierci były obrażenia spowodowane brutalnym biciem przez nachodzących księdza funkcjonariuszy SB w odwecie za publiczną modlitwę w oblinie represjonowanych robotników.

Sierpień 1976 r. – zakończenie czystki w PZPR. W całym kraju wydalono z partii 338 członków i kandydatów, a 206 skreślono z jej szeregów.

9 września 1976 r. – Episkopat zajął publiczne stanowisko w czasie 154. Konferencji Plenarnej Episkopatu Polski, w czasie której biskupi apelowali do władz o zaniechanie wszelkich represji wobec robotników.

23 września 1976 r. – w liście przesłanym do marszałka Sejmu jako „Apel do społeczeństwa i władz PRL” poinformowano o powstaniu Komitetu Obrony Robotników. Do września 1977 r. udzielono pomocy ponad 600 rodzinom na łączna kwotę ponad 3,1 mln zł.

Wrzesień 1976 r. – pod naciskiem Kościoła i opozycji nastąpiła liberalizacja polityki represyjnej. Więzienia opuściło wielu skazanych za udział w proteście. W listopadzie  w zakładach karnych przebywały jeszcze 74 osoby, w tym 67 z Radomia, 3 z Ursusa i 4 z Płocka.

Grudzień 1976 r. – w czasie V Plenum KC władze proklamowały tzw. manewr gospodarczy, który miał polegać na zmniejszeniu inwestycji, zwiększeniu produkcji na rynek i eksport oraz produkcji rolnej. Jak się okazało, większość tych założeń zrealizowano w niewielki stopniu.